Clausules opstellen
De erfdienstbaarheid van niet-bouwen in een verkoopcompromis
Een koper koopt een grond om er een uitbreiding te bouwen, en ontdekt dat een akte van 1962 elke constructie op de helft van het perceel verbiedt. Erfdienstbaarheden van niet-bouwen en van niet-hoger-bouwen zijn onopvallend, duurzaam en tegenwerpelijk. Hieronder leest u hoe u ze opspoort, onderscheidt van stedenbouwkundige regels, wanneer ze uitdoven en hoe u ze aanpakt vóór u tekent.
Wat die erfdienstbaarheden inhouden
Een erfdienstbaarheid is een last op een onroerend goed, het lijdend erf, ten voordele van een ander onroerend goed, het heersend erf, dat aan een andere eigenaar toebehoort. Ze kan bestaan in iets dulden of in iets niet doen. Erfdienstbaarheden van niet-bouwen horen bij die tweede groep:
- de erfdienstbaarheid non aedificandi verbiedt te bouwen op het hele lijdend erf of een deel ervan;
- de erfdienstbaarheid non altius tollendi verbiedt boven een bepaalde hoogte te bouwen, vaak om een uitzicht of de bezonning te vrijwaren;
- varianten leggen een type constructie, een achteruitbouw, een lage afsluiting of de afwezigheid van hoge beplanting op.
U vindt ze in oude verkavelingsakten, splitsingsakten tussen familieleden, verkopen van een deel van een tuin ("de koper verbiedt zich te bouwen op minder dan tien meter van de woning van de verkoper") of overeenkomsten tussen buren.
Niet verwarren met stedenbouwkundige regels
| Conventionele erfdienstbaarheid | Stedenbouwkundig voorschrift | Erfdienstbaarheid van openbaar nut | |
|---|---|---|---|
| Oorsprong | Een akte tussen eigenaars | Plan, verkavelingsvergunning, verordening (bijvoorbeeld een achteruitbouwstrook) | Wet of bestuursbeslissing (leiding, hoogspanningslijn, waterleiding) |
| Begunstigde | Het naburige erf en zijn eigenaar | Het algemeen belang | Een netbeheerder of de overheid |
| Waar vinden | Vroegere titels, hypothecaire staat | Stedenbouwkundige inlichtingen | Stedenbouwkundige inlichtingen, titels, netbeheerders |
| Hoe opheffen | Akkoord van de buur, dertig jaar niet-gebruik, rechter | Wijziging van het plan of afwijking | Eigen procedure per regeling |
Een omgevingsvergunning wist een private erfdienstbaarheid nooit uit: ze wordt verleend onder voorbehoud van de rechten van derden. De buur kan dus de afbraak vragen van een constructie die de gemeente vergunde maar die zijn erfdienstbaarheid schendt. Zie achteruitbouwstrook en erfdienstbaarheden van openbaar nut.
Tegenwerpelijk aan de koper als ze overgeschreven is
Een conventionele erfdienstbaarheid is een zakelijk recht dat aan het erf vastzit: ze volgt het goed in de handen van elke verkrijger. Om tegenwerpelijk te zijn aan derden te goeder trouw, moet de akte die ze vestigt overgeschreven zijn op het kantoor Rechtszekerheid (artikel 3.30 van het Burgerlijk Wetboek). De notaris vindt ze terug in de vroegere titels en in de hypothecaire staat, maar vaak pas na de ondertekening van het compromis.
Vandaar het belang van de clausule over erfdienstbaarheden in het compromis: kent de verkoper een erfdienstbaarheid en verzwijgt hij ze, dan kan de koper zich beroepen op de vrijwaring voor uitwinning of op dwaling. Zie vrijwaring voor uitwinning en erfdienstbaarheden en lasten.
Kan men ervan af?
- Bij akkoord met de eigenaar van het heersend erf, vastgesteld bij authentieke akte en overgeschreven. Dat is de veiligste weg, vaak tegen vergoeding, te onderhandelen vóór de verkoop.
- Door dertig jaar niet-gebruik (artikel 3.126 van het Burgerlijk Wetboek): de erfdienstbaarheid dooft geheel of gedeeltelijk uit, in de mate van het niet-gebruik. Voor een erfdienstbaarheid van niet-bouwen veronderstelt dat in de praktijk dat een strijdige constructie al dertig jaar bestaat zonder reactie van het heersend erf. De bewijslast ligt bij de eigenaar van het lijdend erf.
- Door vermenging, als beide erven in handen van dezelfde persoon komen.
- Door de rechter: op verzoek van de eigenaar van het lijdend erf kan de rechter de opheffing bevelen van een erfdienstbaarheid die elk nut, ook toekomstig, voor het heersend erf verloren heeft (artikel 3.128).
Een concreet voorbeeld
In 1975 splitst een eigenaar zijn grond en verkoopt het achterste deel aan zijn neef, die zich verbiedt hoger dan 6 meter te bouwen om het uitzicht van de hoofdwoning te vrijwaren. In 2026 wordt het achterste perceel te koop gesteld; de koper wil er een woning met verdieping van 8,50 meter bouwen. De vergunning kan worden verleend, maar de huidige eigenaar van de hoofdwoning kan de erfdienstbaarheid, overgeschreven met de akte van 1975, laten naleven.
Oplossingen vóór de ondertekening: de buur een akte van afstand laten tekenen, het project tot 6 meter beperken, of tekenen onder opschortende voorwaarde dat die afstand binnen een bepaalde termijn wordt verkregen.
Valkuilen
- Enkel op de vergunning vertrouwen: ze beschermt niet tegen een private erfdienstbaarheid.
- Enkel de laatste titel lezen: de erfdienstbaarheid staat vaak in een oudere akte, waarnaar de titel van de verkoper met een algemene formule verwijst.
- De clausule "de koper draagt de passieve erfdienstbaarheden" aanvaarden zonder te vragen welke: ze legt het risico bij de koper.
- Denken dat een oude erfdienstbaarheid vervallen is: het niet-gebruik telt enkel als er al dertig jaar een strijdige toestand bestaat, en dat moet bewezen worden.
In het compromis
Het gebruikelijke model verkoopt het goed met al zijn actieve en passieve erfdienstbaarheden, neemt die over die in de titel staan en laat de verkoper verklaren dat hij er zelf geen toestond. Voor een bouwgrond of een goed dat de koper wil uitbreiden, moet u verder gaan:
- De verkoper bevragen en de vroegere titels lezen vóór de ondertekening, in het bijzonder de splitsingsakten
- Het project van de koper in het compromis beschrijven
- Zo nodig een opschortende voorwaarde opnemen dat geen erfdienstbaarheid dat project verhindert
Een mogelijke redactie: "Deze verkoop wordt gesloten onder de opschortende voorwaarde dat noch uit de eigendomstitels noch uit de hypothecaire staat een erfdienstbaarheid blijkt die de bouw van een uitbreiding van 30 m² grondoppervlakte achter de woning verhindert. De notaris van de koper gaat dat binnen dertig dagen na."
Zie ook verkoop van een bouwgrond en ramen en terrassen bij de perceelsgrens.
Veelgestelde vragen
Geldt een erfdienstbaarheid non aedificandi ook voor de nieuwe koper?
Ja, als de akte die ze vestigde werd overgeschreven: de erfdienstbaarheid volgt het erf in de handen van elke verkrijger. Ze kan tientallen jaren oud zijn en enkel in een oude titel staan.
Hoe weet men of een grond met een bouwverbod bezwaard is?
Door de vroegere eigendomstitels te lezen, in het bijzonder de splitsings- of verkavelingsakten, en de verkoper te bevragen. De notaris kijkt ook de hypothecaire staat na, en de stedenbouwkundige inlichtingen tonen de publiekrechtelijke beperkingen.
Kan een erfdienstbaarheid van niet-bouwen verdwijnen?
Ja: bij akkoord met de eigenaar van het heersend erf, door dertig jaar niet-gebruik (artikel 3.126 van het Burgerlijk Wetboek), door vereniging van beide erven in dezelfde handen, of door de rechter als ze elk nut, ook toekomstig, verloren heeft (artikel 3.128).
Mag men met een omgevingsvergunning bouwen ondanks de erfdienstbaarheid?
Nee. De vergunning wordt verleend onder voorbehoud van de rechten van derden. De eigenaar van het heersend erf kan de erfdienstbaarheid laten naleven, ook met een vordering tot afbraak.
Wat zet men in het compromis als de koper een bouwproject heeft?
Het project beschrijven en een opschortende voorwaarde opnemen dat geen erfdienstbaarheid het verhindert, binnen een korte termijn na te gaan door de notaris. Zonder die voorzorg draagt de koper de passieve erfdienstbaarheden die later opduiken.
Officiële bronnen
- Justel: Burgerlijk Wetboek, boek 3, artikelen 3.114 en volgende (erfdienstbaarheden), 3.126 en 3.128 (uitdoving door niet-gebruik en rechterlijke opheffing)
- Notaris.be: erfdienstbaarheden
- Notaris.be: wat doet de notaris bij de verkoop van een onroerend goed?
Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.