Partijen bij de verkoop

Het recht van bewoning dat de verkoper voorbehoudt

Een oudere verkoper wil het kapitaal uit zijn woning halen zonder te verhuizen. Hij kan ze verkopen en zich een recht van bewoning voorbehouden, levenslang of voor een bepaalde duur. De koper betaalt minder voor een goed dat hij pas later zelf gebruikt; de verkoper houdt een dak boven het hoofd, maar kan dat recht niet verhuren of overdragen.

Bijgewerkt op · 5 min leestijd

Het recht van bewoning

Het recht van bewoning is een zakelijk recht waarmee de titularis het goed met zijn gezin mag bewonen. Het Burgerlijk Wetboek (boek 3, artikel 3.138) omschrijft het eenvoudig: behoudens tegenbewijs wordt het vermoed een onoverdraagbaar vruchtgebruik te zijn, beperkt tot wat nodig is voor de bewoning door de titularis en zijn gezin. Het is dus persoonlijk: het kan niet verkocht of verhuurd worden en het eindigt uiterlijk bij het overlijden van de titularis.

De verkoper die het voorbehoudt, verkoopt een bewoond goed, waarvan de koper pas later het volle genot krijgt. Het recht wordt gevestigd in de authentieke akte en overgeschreven op het kantoor rechtszekerheid, zodat het tegenstelbaar is aan derden, onder meer aan een latere koper of een hypothecaire schuldeiser van de koper.

Bewoning, vruchtgebruik of huur?

FormuleWat de verkoper behoudtMag hij verhuren?Einde
Voorbehouden recht van bewoningHet recht om het goed met zijn gezin te bewonenNee, het recht is onoverdraagbaarOverlijden, afgesproken termijn of afstand
Voorbehouden vruchtgebruikHet gebruik en de opbrengsten van het goedJa, hij int de huurOverlijden, afgesproken termijn (ten hoogste 99 jaar voor een rechtspersoon)
Verkoop en daarna huur aan de verkoperEen persoonlijk recht als huurderVolgens de huurovereenkomstVolgens de huurregels; er is huur te betalen

Het recht van bewoning is de meest beperkte formule en weegt dus het minst op de prijs. Vruchtgebruik beschermt de verkoper beter als hij het goed misschien moet verlaten, omdat hij het dan kan verhuren.

De duur

Het recht van bewoning volgt de duurregels van het vruchtgebruik (artikel 3.141): het kan levenslang zijn of een termijn hebben, het eindigt in elk geval bij het overlijden van de persoon op wiens hoofd het gevestigd is, en het mag niet langer duren dan 99 jaar, tenzij die persoon langer leeft. Behouden twee echtgenoten het voor, dan gaat het in principe volledig over op de langstlevende, tenzij anders bedongen: het compromis moet dat duidelijk zeggen.

Een vaste duur (bijvoorbeeld tien jaar) geeft de koper zekerheid, maar laat de verkoper zonder oplossing als hij langer leeft. Een gemengde formule kan: levenslang, maar met vervroegd einde bij definitief vertrek.

Invloed op de prijs: een rekenvoorbeeld

De prijs houdt rekening met de waarde van het voorbehouden recht, die vooral afhangt van de leeftijd van de verkoper en de voorziene duur. Hoe jonger de verkoper, hoe groter de korting. Als richtpunt vermenigvuldigt de fiscale waarderingsmethode voor een vruchtgebruik op onroerend goed (artikel 47 van het Wetboek der registratierechten, in Wallonië) de jaarlijkse opbrengst of huurwaarde met een getal dat van de leeftijd afhangt: 9,5 tussen 60 en 65 jaar, 6 tussen 70 en 75 jaar, 4 tussen 75 en 80 jaar, 2 boven 80 jaar, zonder vier vijfden van de waarde van het goed te overschrijden.

Indicatief voorbeeld: een woning van 300.000 euro, met een huurwaarde van 12.000 euro per jaar, verkocht door iemand van 78 jaar. Het voorbehouden recht is volgens die tabel ongeveer 12.000 × 4 = 48.000 euro waard, wat een prijs van om en bij 252.000 euro geeft. Een recht van bewoning, beperkter dan vruchtgebruik, kan een kleinere korting verantwoorden. De notaris bepaalt de grondslag van de registratierechten volgens de regels van het gewest en gaat na of de prijs ernstig blijft.

De lasten

  • De titularis van het recht van bewoning draagt in principe het gewone onderhoud en de lasten van de bewoning (energie, kleine herstellingen).
  • Grove herstellingen zijn voor rekening van de eigenaar, tenzij anders bedongen.
  • Onroerende voorheffing en brandverzekering moeten uitdrukkelijk verdeeld worden; anders zijn discussies schering en inslag.
  • Zoals bij vruchtgebruik wordt bij het begin van het recht een beschrijving van het goed opgemaakt (artikel 3.150): die dient als referentie op de dag dat de koper het goed terugkrijgt.

Valkuilen

  • Niets voorzien voor het woonzorgcentrum: omdat het recht persoonlijk is, kan de verkoper die naar een instelling verhuist niet verhuren of overdragen; zonder clausule blijft het goed leeg en betaalt iedereen lasten.
  • Een te lage prijs: een overdreven korting kan worden geherkwalificeerd als een schenking, met burgerlijke en fiscale gevolgen.
  • Recht van bewoning en huur verwarren: de titularis betaalt geen huur, en de beschermende huurregels gelden niet.
  • De partner van de verkoper vergeten: is het recht maar op één hoofd voorbehouden, dan heeft de langstlevende partner geen titel om te blijven.
  • De financiering van de koper over het hoofd zien: een bank leent moeilijker op een goed dat met een bewoningsrecht bezwaard is.

In het compromis

Het compromis beschrijft het voorbehouden recht en maakt het tot een voorwaarde van de verkoop. Het bepaalt:

  • de begunstigde(n) en wat er bij het eerste overlijden gebeurt als het er twee zijn
  • de duur (levenslang of met termijn) en de oorzaken van vervroegd einde, zoals een definitief vertrek
  • het betrokken deel van het goed (het hele goed, een verdieping, zonder tuin of garage)
  • de verdeling van de lasten: onderhoud, grove herstellingen, voorheffing, verzekering
  • de mogelijkheid om tegen vergoeding afstand te doen van het recht, en hoe die vergoeding berekend wordt
  • de beschrijving van het goed, als bijlage of uiterlijk bij de akte op te maken

Voor verwante formules, zie vruchtgebruik en blote eigendom, verkoop op lijfrente en verkopen en huurder blijven.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil met vruchtgebruik?

De vruchtgebruiker mag het goed verhuren en de opbrengsten innen. De titularis van een recht van bewoning mag het alleen met zijn gezin bewonen: het Burgerlijk Wetboek vermoedt dat het een onoverdraagbaar vruchtgebruik is, beperkt tot die woonbehoefte.

Mag de verkoper het goed verhuren als hij naar een woonzorgcentrum gaat?

Nee, het recht van bewoning is persoonlijk en onoverdraagbaar. Het compromis kan een afstand van het recht tegen vergoeding voorzien, of een automatisch einde bij een vastgesteld definitief vertrek.

Is dit een verkoop op lijfrente?

Nee. De prijs wordt contant betaald bij de akte; alleen het gebruik door de koper wordt uitgesteld. Het kan wel gecombineerd worden met een rente, en dan komen de regels van de lijfrente erbij.

Wat gebeurt er bij het overlijden van de verkoper?

Het recht dooft uit en de koper krijgt het volle genot van het goed, zonder andere formaliteit dan het bewijs van het overlijden. Is het recht op twee hoofden voorbehouden, dan loopt het in principe door voor de langstlevende.

Kan de koper het goed doorverkopen tijdens het recht van bewoning?

Ja, maar de nieuwe koper moet het recht respecteren, dat aan hem tegenstelbaar is omdat het is overgeschreven. De verkoopprijs houdt rekening met die bewoning.

Hoe wordt de prijs bepaald?

Men vertrekt van de waarde van het vrije goed, verminderd met de waarde van het voorbehouden recht, die afhangt van de leeftijd van de verkoper en de duur. De fiscale waarderingstabel voor vruchtgebruik dient vaak als richtpunt, maar een te lage prijs stelt bloot aan herkwalificatie.

Officiële bronnen

Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.

Lees ook