Clausules opstellen
Bouwen op de grond van een ander
De eigenaar van de grond wordt vermoed eigenaar te zijn van wat erop gebouwd is. Wie zonder opstalrecht op de grond van een ander heeft gebouwd, kan het huis dat hij betaalde dus niet verkopen. De regel, de vaak voorkomende situaties, een becijferd voorbeeld van regularisatie en wat het compromis moet nagaan.
Het principe van natrekking
Artikel 3.64 van het Burgerlijk Wetboek stelt twee vermoedens: werken en beplantingen op, boven of onder een grond worden vermoed toe te behoren aan de eigenaar van de grond, en vermoed door hem en op zijn kosten te zijn uitgevoerd. Die vermoedens kunnen worden weerlegd door de wet of door een rechtshandeling, typisch een opstal- of erfpachtrecht.
Wie zonder zo'n recht op de grond van een ander bouwde, is geen eigenaar van de constructie. Hij heeft naargelang het geval enkel een vordering tot vergoeding:
- was hij te goeder trouw, dan kan de eigenaar van de grond de verwijdering niet eisen en is hij hem een vergoeding verschuldigd op grond van de ongerechtvaardigde verrijking;
- was hij te kwader trouw, dan kan de eigenaar van de grond de verwijdering op zijn kosten eisen; zonder verwijdering blijft de vergoeding verschuldigd.
Vaak voorkomende situaties
- Een kind bouwt zijn huis op de grond van zijn ouders, zonder notariële akte.
- Een samenwonende financiert een uitbreiding van het goed van zijn partner.
- Een chalet of gebouw wordt opgericht op gehuurde of ter beschikking gestelde grond.
- Een vennootschap bouwt op grond die aan haar bestuurder toebehoort.
- Echtgenoten bouwen met gemeenschappelijk geld op een eigen grond van een van hen.
Het opstalrecht, de oplossing die de wet biedt
Het opstalrecht verleent het eigendomsrecht op al dan niet gebouwde volumes op, boven of onder andermans grond, om er bouwwerken of beplantingen te hebben (art. 3.177). Het wordt gevestigd bij overgeschreven notariële akte en kan in principe niet langer dan negenennegentig jaar duren, verlengingen inbegrepen (art. 3.180). Op het einde gaat de constructie naar de eigenaar van de grond, volgens de voorziene vergoedingsregels.
Let op bij gehuurde grond met toestemming om te bouwen: het opstalrecht dat daaruit voortvloeit, is een "accessoir" opstalrecht bij de huur. De constructie en dat recht kunnen niet worden overgedragen, in beslag genomen of met hypotheek bezwaard los van de huur waaruit ze voortvloeien (art. 3.182). Het chalet alleen verkopen, zonder de huur, kan dus niet. Zie een goed in erfpacht of opstal verkopen.
De gevolgen voor de verkoop
Enkel de eigenaar van de grond kan het geheel verkopen. Wie bouwde, kan het huis niet alleen verkopen, omdat hij er geen eigenaar van is. Bestaat er omgekeerd een geldig gevestigd en overgeschreven opstalrecht, dan kan de houder dat recht verkopen, voor de resterende duur, met de constructie. De makelaar moet dus nagaan wie eigenaar van de grond is en op welke basis de constructie werd opgericht: titel, opstalakte, huurovereenkomst, louter familiaal akkoord.
Regulariseren vóór de verkoop
De oplossing loopt doorgaans via een notariële akte vóór de verkoop: schenking of verkoop van de grond aan wie bouwde, vestiging van een opstalrecht, of tussenkomst van alle betrokkenen in de verkoop met een verdeling van de prijs die rekening houdt met de vergoeding voor de bouwer. De notaris onderzoekt ook de fiscale en erfrechtelijke gevolgen (gelijkheid tussen kinderen, inbreng van schenkingen).
Indicatief voorbeeld: ouders schenken hun zoon de grond van 80 000 € waarop hij zijn huis bouwde. In rechte lijn bedraagt de schenkbelasting op een onroerend goed van die waarde 3 %, of 2 400 €, zowel in Vlaanderen als in Brussel en Wallonië (eerste schijven van het tarief, zonder andere recente onroerende schenking tussen dezelfde personen). De belastbare grondslag is wel de waarde van het geschonken goed: de notaris gaat na of de constructie erin moet worden begrepen of dat de vergoeding die de zoon toekomt ze neutraliseert, wat het bedrag sterk kan veranderen.
In het compromis
- Titel van de eigenaar van de grond en, in voorkomend geval, opstal- of erfpachtakte nagekeken
- Alle eigenaars van de grond, en de bouwer als hij een vordering heeft, komen tussen
- Resterende duur van het opstalrecht en lot van de constructie op het einde
- Voorafgaande regularisatie voorzien, met een termijn, als de toestand niet duidelijk is
- Bouwvergunning op wiens naam, en stedenbouwkundige conformiteit van de constructie
Veelgestelde vragen
Mijn ouders lieten mij bij hen bouwen: is het huis van mij?
Juridisch niet, behoudens opstalrecht of een andere titel. Het huis behoort toe aan de eigenaar van de grond, en u hebt in principe recht op een vergoeding op grond van de ongerechtvaardigde verrijking. Een regularisatie bij de notaris beschermt iedereen, ook uw broers en zussen.
Kan men een chalet op gehuurde grond verkopen?
Enkel samen met de huur, als het chalet voortvloeit uit het bouwrecht dat die huur toekent, of met tussenkomst van de eigenaar van de grond. Zo niet, verkoopt de verkoper hoogstens een roerend goed of een vordering, wat de koper geen enkele zekerheid biedt.
Volstaat het dat het kadaster op naam staat van wie bouwde?
Neen. Het kadaster bewijst geen eigendom. Enkel een titel, of de wet, levert dat bewijs.
Hoe lang kan een opstalrecht duren?
Hoogstens negenennegentig jaar, verlengingen inbegrepen, behalve uitzonderingen voor het openbaar domein en complexe vastgoedgehelen die in volumes zijn verdeeld. Het kan worden hernieuwd met het uitdrukkelijke akkoord van de partijen.
Kan een samenwonende die de uitbreiding financierde de verkoop blokkeren?
Hij is geen eigenaar en kan zich dus niet tegen de verkoop verzetten. Maar hij kan zijn vergoeding vorderen, wat er vaak toe leidt dat de kwestie bij de verkoop wordt geregeld, via een akkoord over de verdeling van de prijs.
Wat is een louter schriftelijke toestemming om te bouwen waard?
Ze bewijst de goede trouw en weerlegt het vermoeden dat de eigenaar de constructie betaalde, maar ze draagt de eigendom niet over. Enkel een zakelijk recht, gevestigd bij notariële akte en overgeschreven, doet dat.
Officiële bronnen
- Justel: Burgerlijk Wetboek, boek 3, art. 3.64 (kunstmatige onroerende natrekking) en 3.177 tot 3.182 (opstalrecht)
- Notaris.be: recht van natrekking
- Notaris.be: het opstalrecht
Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.