Clausules opstellen
Imprevisie tussen compromis en akte
Tussen de ondertekening van het compromis en de akte kan de rente stijgen, kunnen de prijzen dalen of kan een crisis uitbreken. Het Burgerlijk Wetboek laat in uitzonderlijke gevallen toe de overeenkomst opnieuw ter discussie te stellen. Maar het uitgangspunt blijft dat ieder moet uitvoeren wat hij beloofde, ook als het hem meer kost dan voorzien.
De voorwaarden
Artikel 5.74 van het Burgerlijk Wetboek stelt meteen het principe: elke partij moet haar verbintenissen uitvoeren, ook als de uitvoering duurder is geworden, omdat de kosten stegen of de waarde van de tegenprestatie daalde. Bij wijze van uitzondering kan de schuldenaar, voor overeenkomsten gesloten vanaf 1 januari 2023, heronderhandeling vragen als alle volgende voorwaarden vervuld zijn:
- een verandering van omstandigheden maakt de uitvoering buitensporig bezwarend, zodat ze redelijkerwijze niet meer kan worden geëist;
- die verandering was onvoorzienbaar bij het sluiten van de overeenkomst;
- ze is niet toerekenbaar aan de partij die ze inroept;
- die partij heeft dat risico niet op zich genomen;
- de wet of de overeenkomst sluit die mogelijkheid niet uit.
De procedure
De partijen moeten eerst te goeder trouw heronderhandelen, terwijl ze hun verbintenissen blijven uitvoeren: de koper mag de ondertekening van de akte niet opschorten omdat hij heronderhandeling vroeg. Bij weigering of mislukking binnen een redelijke termijn kan elke partij naar de rechter stappen, volgens de vormen van het kort geding. De rechter kan de overeenkomst aanpassen aan wat de partijen redelijkerwijze zouden zijn overeengekomen als ze met de verandering rekening hadden gehouden, of ze geheel of gedeeltelijk beëindigen, op een datum die niet vóór de verandering van omstandigheden ligt en volgens de modaliteiten die hij bepaalt.
Bij een vastgoedverkoop
Imprevisie speelt zelden bij een gewone verkoop. De periode tussen compromis en akte is kort (meestal vier maanden), de koper draagt in principe het risico van de marktevolutie, en de verkoper dat van een latere prijsstijging. Het financieringsrisico wordt trouwens gedekt door de opschortende voorwaarde van krediet, als die er is (zie de financieringsvoorwaarde).
Imprevisie kan wel spelen bij lange overeenkomsten die met de verkoop samenhangen: een verkoop op plan waarvan de werf meerdere jaren duurt, een lijfrente (zie verkoop op lijfrente), een langdurige bezettingsovereenkomst, een prijs die over een lange periode op termijn betaalbaar is.
Imprevisie of niet? Concrete gevallen
| Gebeurtenis tussen compromis en akte | Imprevisie? | Waarom |
|---|---|---|
| De hypotheekrente stijgt met één procentpunt | In principe niet | Normaal risico, gedragen door de koper; enkel een kredietvoorwaarde met maximale rentevoet beschermt hem |
| De prijzen in de wijk dalen met 5 % | Nee | Voorzienbare en aanvaarde marktevolutie |
| Het goed brandt af vóór de akte | Nee, dat is een andere vraag | Valt onder de risico-overgang en de verzekering die het compromis regelt |
| De koper verliest zijn werk | Nee | Persoonlijke omstandigheid waarvan hij het risico draagt |
| Bouwkosten die ontsporen tijdens een werf van meerdere jaren bij een verkoop op plan | Mogelijk | Lange overeenkomst, onvoorzienbare verandering, te bekijken samen met de dwingende regels van de wet Breyne over de prijsherziening (artikelen 7 en 8) |
Indicatief cijfervoorbeeld: voor een krediet van 250.000 euro op 25 jaar stijgt de maandlast van ongeveer 1.186 euro bij 3 % naar ongeveer 1.320 euro bij 4 %, bijna 11 % meer. Dat is een reële last, maar geen „buitensporig bezwarende” uitvoering in de zin van de wet, en het renterisico hoort bij wat een ontlener draagt.
Niet te verwarren met
- Overmacht maakt de uitvoering onmogelijk, niet enkel duurder: ze bevrijdt de schuldenaar, zonder heronderhandeling.
- Het tenietgaan van het goed vóór de akte (brand, storm) wordt geregeld door de clausule over de risico's en de verzekering (zie de verzekering tussen compromis en akte).
- Een wilsgebrek (dwaling, bedrog) gaat over wat men bij de ondertekening wist of had moeten weten, niet over een latere verandering.
Uitsluiten of regelen
De regeling is niet dwingend: het compromis kan ze uitdrukkelijk uitsluiten, of net precieze gebeurtenissen bepalen die een heronderhandeling openen (bijvoorbeeld een rentestijging boven een drempel, een aktetermijn die door een externe oorzaak overschreden wordt). Een modelclausule laat toe te kiezen tussen de toepassing van de wettelijke regeling en de pure uitsluiting ervan, in welk geval de overeenkomst volledig van toepassing blijft, ook als de uitvoering buitensporig bezwarend wordt.
Een uitsluiting moet duidelijk zijn en mag, in een overeenkomst met een consument of een beding dat zonder onderhandeling wordt opgelegd, geen kennelijk onevenwicht scheppen (zie onrechtmatige bedingen). Bij een gewone verkoop op korte termijn brengt de uitsluiting vooral zekerheid; bij een lange overeenkomst is een heronderhandelingsclausule op maat vaak evenwichtiger.
Veelgestelde vragen
Kan de koper de rentestijging inroepen om de prijs te heronderhandelen?
In principe niet: dat is een risico dat hij draagt. Enkel een opschortende financieringsvoorwaarde met een maximale rentevoet laat hem toe uit de verkoop te stappen als die rentevoet overschreden wordt.
Geldt imprevisie voor een compromis van 2022?
Nee, behoudens uitdrukkelijk beding: de wettelijke regeling van artikel 5.74 viseert overeenkomsten gesloten sinds 1 januari 2023. Voor oudere overeenkomsten werd ze door de rechtspraak in principe afgewezen.
Moet men tijdens de heronderhandeling stoppen met uitvoeren?
Nee. De partijen moeten hun verbintenissen tijdens de heronderhandeling blijven uitvoeren. Wie de ondertekening van de akte opschort, stelt zich bloot aan de sancties van het compromis.
Wat kan de rechter beslissen?
De overeenkomst aanpassen aan wat de partijen redelijkerwijze zouden zijn overeengekomen rekening houdend met de verandering, of ze geheel of gedeeltelijk beëindigen, op een datum die niet vóór de verandering ligt. De zaak wordt ingeleid volgens de vormen van het kort geding.
Kan men imprevisie in het compromis uitsluiten?
Ja. De wet bepaalt zelf dat de overeenkomst dat mechanisme kan uitsluiten. De uitsluiting moet duidelijk zijn en mag geen kennelijk onevenwicht scheppen als ze zonder onderhandeling wordt opgelegd.
Officiële bronnen
- Justel: Burgerlijk Wetboek, boek 5 (artikel 5.74)
- FOD Justitie: verbintenissenrecht
- Justel: wet Breyne van 9 juli 1971 (artikelen 7 en 8, prijsherziening)
Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.