Stappen van de verkoop
Een compromis vernietigen wegens een wilsgebrek
Een getekend compromis bindt, maar het kan vernietigd worden als de toestemming van een partij gebrekkig was. De gronden zijn eng, de termijnen ook, en goede informatie vóór de ondertekening blijft de beste bescherming voor verkoper, koper en makelaar. Hieronder de regels van het Burgerlijk Wetboek, een rekenvoorbeeld en de juiste reflexen.
De wilsgebreken in één oogopslag
Sinds 1 januari 2023 bepaalt boek 5 van het Burgerlijk Wetboek dat er geen geldige toestemming is wanneer ze het gevolg is van dwaling, bedrog, geweld of misbruik van omstandigheden. De overeenkomst is dan relatief nietig: enkel de beschermde partij kan dat inroepen (art. 5.33). Bedrog of geweld van een medeplichtige van de medecontractant wordt gelijkgesteld met dat van de medecontractant zelf.
| Grond | Belangrijkste voorwaarden | Termijn om te handelen |
|---|---|---|
| Dwaling | Verschoonbaar, doorslaggevend, en de andere partij wist of moest weten dat ze dat was (art. 5.34) | Vijf jaar (art. 5.60) |
| Bedrog | Opzettelijke kunstgrepen of verzwijging die het slachtoffer misleid hebben (art. 5.35) | Vijf jaar (art. 5.60) |
| Geweld | Onrechtmatige dwang die een aanzienlijk kwaad doet vrezen (art. 5.36) | Vijf jaar (art. 5.60) |
| Misbruik van omstandigheden | Kennelijk onevenwicht, verkregen door misbruik te maken van de zwakke positie van de andere partij (art. 5.37) | Vijf jaar (art. 5.60) |
| Benadeling | Verkoper benadeeld voor meer dan zeven twaalfden in de prijs van een onroerend goed (oud Burgerlijk Wetboek, art. 1674) | Twee jaar vanaf de verkoop (art. 1676) |
De vordering tot nietigheid verjaart in elk geval twintig jaar na het sluiten van de overeenkomst.
De dwaling
Dwaling vernietigt de verkoop enkel als ze slaat op een element dat doorslaggevend was voor de toestemming, waarvan de andere partij wist of moest weten dat het doorslaggevend was, en als ze verschoonbaar is (art. 5.34): de bebouwbaarheid van een grond, het vergunde aantal woningen, de aangekondigde bewoonbare oppervlakte, de handelsbestemming van een gelijkvloers.
- Een dwaling over enkel de waarde of de prijs is geen grond tot nietigheid, tenzij ze voortvloeit uit een dwaling over een doorslaggevende eigenschap van het goed.
- Een koper die de stedenbouwkundige inlichtingen bij het compromis niet leest, zal moeilijk kunnen volhouden dat zijn dwaling verschoonbaar is.
Bedrog en verzwijging
Bedrog veronderstelt opzettelijke kunstgrepen die het slachtoffer misleid hebben. Het omvat het opzettelijk verzwijgen van informatie die de partij moest meedelen op grond van haar precontractuele informatieplicht (art. 5.35). Een gekende stedenbouwkundige inbreuk, een geschil met een buur, een onteigeningsprocedure of terugkerende insijpelingen verzwijgen kan zo bedrieglijke verzwijging zijn.
- Bedrog leidt tot nietigheid, ook als de uitgelokte dwaling niet verschoonbaar was; het moet bewezen worden en wordt niet vermoed.
- Bedrog van de vastgoedmakelaar, lasthebber van de verkoper, kan aan de verkoper tegengeworpen worden.
- Het slachtoffer kan de vernietiging vragen, of de overeenkomst behouden en schadevergoeding vorderen, vaak in de vorm van een prijsvermindering.
Benadeling, misbruik van omstandigheden en geweld
- De verkoper die voor meer dan zeven twaalfden benadeeld is in de prijs van een onroerend goed, kan de vernietiging van de koop vorderen (art. 1674 oud Burgerlijk Wetboek), binnen twee jaar na de verkoop (art. 1676). De koper heeft die vordering niet. Wordt de vernietiging toegestaan, dan kan de koper kiezen: het goed teruggeven, of het behouden door het supplement van de rechtmatige prijs te betalen, onder aftrek van een tiende van de totale prijs (art. 1681).
- Misbruik van omstandigheden betreft een kennelijk onevenwicht tussen de prestaties, verkregen door misbruik te maken van de zwakheid, afhankelijkheid of onervarenheid van de andere partij. De rechter kan de verbintenissen aanpassen en, als het misbruik doorslaggevend was, de overeenkomst vernietigen (art. 5.37).
- Geweld, fysiek of moreel, is in de praktijk een uitzonderlijke grond tot vernietiging.
Rekenvoorbeeld: de benadeling
Een woning was volgens de schatting 420.000 euro waard op de dag van de verkoop. Er is benadeling voor meer dan zeven twaalfden als de prijs lager ligt dan vijf twaalfden van die waarde, of 175.000 euro. Indicatieve bedragen:
- Een oudere verkoper verkocht het goed voor 160.000 euro: hij kan binnen twee jaar de vernietiging wegens benadeling vorderen.
- Wordt ze toegestaan, dan kan de koper het goed behouden door het supplement van de rechtmatige prijs te betalen (420.000 − 160.000 = 260.000 euro), verminderd met een tiende van de totale prijs (42.000 euro), of 218.000 euro.
- Een prijs van 250.000 euro, hoe laag ook, laat geen vernietiging wegens benadeling toe; misbruik van omstandigheden moet dan onderzocht worden als de verkoper in een zwakke positie verkeerde.
Nietigheid of vrijwaring?
Wilsgebreken mogen niet verward worden met verborgen gebreken, die onder de vrijwaring door de verkoper en een korte termijn vallen, noch met het niet vervullen van een opschortende voorwaarde of de niet-uitvoering van de overeenkomst. Eenzelfde situatie kan meerdere wegen openen: de advocaat van de partij kiest de gunstigste.
De vernietiging wist de verkoop met terugwerkende kracht uit: prijs, waarborg en goed worden teruggegeven, en de partij in fout kan schadevergoeding verschuldigd zijn. Spijt, een beter bod dat later binnenkomt of een gestegen rentevoet zijn geen gronden tot vernietiging.
Hoe voorkomen?
- De verkoper schriftelijk laten verklaren wat hij weet over gebreken, geschillen en inbreuken
- De ontvangen attesten en inlichtingen bij het compromis voegen, en vaststellen dat de koper ze ontvangen heeft
- De advertentie niet laten beloven wat de documenten niet bevestigen (oppervlakte, aantal slaapkamers, bestemming)
- Het goed laten schatten wanneer de prijs duidelijk van de markt afwijkt, zeker tussen naasten of met een kwetsbare verkoper
- Elke partij de tijd geven om te lezen, zeker als ze oud of ziek is of de taal niet beheerst
Veelgestelde vragen
Kan een koper vernietigen omdat hij elders goedkoper vond?
Nee. Spijt is geen dwaling. Enkel een doorslaggevende en verschoonbare dwaling over het goed zelf, gekend of kenbaar voor de andere partij, kan de vernietiging verantwoorden.
Kan de verkoper vernietigen als hij vindt dat hij te goedkoop verkocht?
Enkel bij benadeling voor meer dan zeven twaalfden, bewezen door een schatting en ingeroepen binnen twee jaar, of bij misbruik van omstandigheden. Gewone spijt volstaat niet.
Wie draagt het bedrog van de vastgoedmakelaar?
In principe de verkoper, omdat de makelaar als zijn lasthebber optreedt. De makelaar is ook zelf aansprakelijk tegenover het slachtoffer.
Is zwijgen over een gekend gebrek bedrog?
Ja, als het zwijgen opzettelijk is en slaat op informatie die de verkoper moest meedelen. Dat is bedrieglijke verzwijging, die vernietiging of schadevergoeding mogelijk maakt.
Binnen welke termijn moet men handelen?
In principe vijf jaar voor dwaling, bedrog, geweld en misbruik van omstandigheden, en in elk geval twintig jaar na het sluiten van de overeenkomst. Voor benadeling twee jaar vanaf de verkoop.
Wat gebeurt er als het compromis vernietigd wordt?
De verkoop wordt met terugwerkende kracht uitgewist: ieder geeft terug wat hij ontving, de waarborg gaat terug naar de koper en het goed blijft bij de verkoper. De partij in fout kan bovendien schadevergoeding verschuldigd zijn.
Officiële bronnen
- Justel: Burgerlijk Wetboek, boek 5 "Verbintenissen" (art. 5.33 tot 5.37 en 5.60)
- Justel: oud Burgerlijk Wetboek, boek III (art. 1674 tot 1685, benadeling)
- Notaris.be: de verkoopovereenkomst
Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.