Bijzondere panden en situaties
De verkoop van landbouwgrond
Een weiland of akker wordt verkocht volgens bijzondere regels, die de landbouwer beschermen die hem uitbaat en de evolutie van de landbouwgrond opvolgen. De pachter, soms het gewest, kan in de plaats van de koper treden: het compromis moet daar van bij het begin rekening mee houden.
Verpachte of vrije grond?
De meeste landbouwgronden zijn verpacht onder de pachtregeling, die de pachter sterk beschermt: lange duur, verlenging, strikt omkaderde opzegging. Een pacht kan bestaan zonder geschrift, louter omdat een landbouwer het perceel uitbaat tegen betaling van een pachtprijs. De verkoper moet dus precies zeggen wie elk perceel uitbaat en op welke grond.
De pacht volgt het goed: de koper neemt de pachter over en kan de grond niet zelf uitbaten zonder regelmatige opzegging, om een wettelijk toegelaten reden. Verpachte grond wordt duidelijk goedkoper verkocht dan vrije grond. De toepasselijke teksten verschillen: in Vlaanderen het Vlaams Pachtdecreet van 13 oktober 2023, in werking sinds 1 november 2023; in Brussel en Wallonië de wet van 4 november 1969, zoals door elk gewest aangepast.
Het voorkooprecht van de pachter
De pachter heeft een recht van voorkoop bij verkoop van de grond die hij uitbaat, voor zichzelf of, volgens de toepasselijke regels, voor bepaalde familieleden die aan de uitbating deelnemen. De notaris geeft hem kennis van het compromis, gesloten onder de opschortende voorwaarde van niet-uitoefening van dat recht, met openlating van de identiteit van de koper; die kennisgeving geldt als aanbod van verkoop.
| Brussel | Wallonië | Vlaanderen | |
|---|---|---|---|
| Tekst | Wet van 4 november 1969 | Wet van 4 november 1969 en Waals Landbouwwetboek | Vlaams Pachtdecreet van 13 oktober 2023 (artikelen 59 en volgende) |
| Termijn van de pachter om te aanvaarden | Eén maand | Eén maand | 30 dagen |
| Andere voorkooprechthebbende | Volgens de gewestelijke perimeters | Waals Gewest in de aangewezen gemeenten en zones | Volgens de zone (natuur, bos, landinrichting), via het e-voorkooploket |
| Bijzonderheid | Het gewest heeft twee maanden na de termijn van de pachter | Betaling van de prijs binnen 60 dagen; « veilige koper » die gedurende 18 jaar afziet van opzegging |
Aanvaardt de pachter niet, dan mag het goed niet aan een derde worden verkocht tegen een lagere prijs of gunstiger voorwaarden zonder hem een nieuw aanbod te doen; na een jaar is een nieuw aanbod nodig. De details staan in onze gids over de verkoop van verpachte grond.
Een berekende termijn
Voorbeeld: een verpacht perceel in Vlaanderen, compromis getekend op 2 maart, kennisgeving aan de pachter ontvangen op 5 maart.
- De pachter kan aanvaarden tot 4 april (30 dagen na de kennisgeving).
- Aanvaardt hij op 1 april, dan is de verkoop met hem gesloten zodra de notaris kennis heeft van zijn aanvaarding; hij heeft 60 dagen om de prijs te betalen.
- Zwijgt hij, dan wordt de verkoop aan de koper definitief en deelt de notaris hem binnen 30 dagen na de registratie van de akte de prijs en de voorwaarden mee.
In Wallonië wordt, voor een perceel in een zone waar het gewest een voorkooprecht heeft, het aanbod tegelijk aan de pachter en aan het gewest gedaan, dat het kan aanvaarden tot uiterlijk twee maanden na het verstrijken van de termijn van één maand van de pachter: reken dus op ongeveer drie maanden vóór de definitieve koper gekend is. De akte wordt daarop afgestemd.
De andere gewestelijke regels
- Wallonië: de notaris meldt aan het Observatoire foncier wallon de verrichtingen over landbouwgoederen (kadastrale gegevens, identiteit van de partijen, prijs, vrij van gebruik of niet). Het Waals Landbouwwetboek voorziet bovendien een voorkooprecht voor het gewest in bepaalde gemeenten en zones; bij een verkoop die het miskent, kan het gewest vragen in de plaats van de koper te worden gesteld of een vergoeding van 20 % van de prijs eisen. Sinds 30 juni 2024 heeft het gewest ook een voorkeurrecht bij de verkoop van minstens een hectare landbouwgoederen van openbare eigenaars. Het model van compromis vraagt of het goed in landbouwgebied ligt en in het beheerssysteem voor landbouwsteun is opgenomen.
- Vlaanderen: voorkooprechten van openbare instanties kunnen gelden naargelang de zone; ze worden geraadpleegd via het e-voorkooploket, vóór het compromis en vóór de akte.
- Brussel: landbouwgrond is zeldzaam, maar de pachtwet geldt en er bestaan gewestelijke voorkoopperimeters.
Steun, rechten en beschermingsstatuten
Landbouwgrond draagt vaak andere elementen: betalingsrechten van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, agromilieuverbintenissen, een Natura 2000-statuut of beschermd gebied, erfdienstbaarheden van drainage of doorgang. Die horen meestal bij de uitbater en niet bij de eigenaar, maar ze bepalen mee wat de koper kan doen. Zie onze gids over Natura 2000-gebieden.
Valkuilen
- Denken dat grond vrij is omdat er geen schriftelijke pacht bestaat.
- Een compromis tekenen zonder opschortende voorwaarde van niet-uitoefening van het voorkooprecht.
- De aktedatum vastleggen zonder rekening te houden met de termijnen van de pachter en, in Wallonië, van het gewest.
- Aan een derde verkopen tegen een lagere prijs dan aan de pachter werd aangeboden.
- De bijhorende percelen (weg, gracht) vergeten die onder dezelfde pacht vallen.
In het compromis
- Pachttoestand van elk perceel, kopie van de pachtovereenkomst en identiteit van de pachter
- Opschortende voorwaarde van niet-uitoefening van het voorkooprecht, en de kennisgevingsprocedure
- Eventuele openbare voorkooprechten nagegaan, onder meer van het Waals Gewest
- Aktedatum die verenigbaar is met de wettelijke termijnen
- Verklaring over het landbouwgebied en de steun gekoppeld aan het goed
- Natura 2000-statuut of beschermd gebied nagegaan
Veelgestelde vragen
Mag men verpachte grond verkopen zonder de pachter te verwittigen?
Nee. Hij moet zijn voorkooprecht kunnen uitoefenen, behoudens wettelijke uitzonderingen, zoals bepaalde verkopen tussen naaste verwanten. Een verkoop die dat recht miskent, stelt bloot aan een vordering tot indeplaatsstelling of schadevergoeding.
Mag een niet-landbouwer landbouwgrond kopen?
Ja. Hij moet de lopende pacht respecteren en, naargelang het gewest, de melding aan het Observatoire foncier en eventuele openbare voorkooprechten. Zelf uitbaten kan hij niet zonder regelmatige opzegging.
Is vrije grond duurder?
Ja, vaak duidelijk, omdat de koper hem zelf kan uitbaten of verpachten. De verkoper van verpachte grond kan met de pachter onderhandelen over een verzaking aan de pacht, wat in principe een vergoeding meebrengt.
Hoeveel tijd heeft de pachter om te beslissen?
Dertig dagen in Vlaanderen, één maand in Brussel en Wallonië, vanaf de kennisgeving. In Wallonië kan het gewest daarna nog binnen twee maanden voorkopen, in de zones waar het dat recht heeft.
Wat is een « veilige koper » in Vlaanderen?
Een koper-natuurlijke persoon die zich verbindt de pachter de pacht te laten voortzetten en hem gedurende minstens achttien jaar niet op te zeggen. De pachter kan zijn voorkooprecht dan niet meer aan een derde overdragen; hij behoudt het voor zichzelf of voor bepaalde familieleden.
Kan het Observatoire foncier wallon de verkoop tegenhouden?
De melding aan het Observatoire dient om de grondmarkt op te volgen; het is het voorkooprecht van het gewest, in de aangewezen zones, dat tot een andere koper kan leiden.
Officiële bronnen
- Wallonië: verrichtingen op landbouwonroerend goed melden aan het Observatoire du foncier agricole
- Vlaamse Landmaatschappij: procedure voorkooprechten (e-voorkooploket)
- Justel: Waals Landbouwwetboek (decreet van 27 maart 2014, artikelen D.358 en D.358/1)
- Codex Vlaanderen: Vlaams Pachtdecreet van 13 oktober 2023
- Notaris.be: pacht
Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.