Stedenbouw en voorkoop
Planschade en planbaten
Een eigenaar kocht een bouwgrond, en een nieuw plan maakt hem onbebouwbaar. Een ander ziet zijn weiland woongebied worden. Het ruimtelijkeordeningsrecht voorziet, volgens het Gewest, in het eerste geval een vergoeding en in het tweede soms een heffing. Die regelingen wegen op de prijs, en de verkoop zelf kan het recht op vergoeding doen ontstaan: het compromis moet zeggen wie ervan geniet.
De vergoeding van planschade: het principe
Wanneer een ruimtelijk plan de bestemming van een grond zo wijzigt dat hij niet meer kan worden bebouwd terwijl dat vroeger wel kon, kan de eigenaar onder bepaalde voorwaarden een vergoeding krijgen. De drie Gewesten kennen die regeling, elk met eigen regels:
- in Vlaanderen wordt de planschadevergoeding geregeld door de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening (VCRO);
- in Wallonië regelt het Wetboek van Ruimtelijke Ontwikkeling (CoDT) de vergoeding van waardeverminderingen in de artikelen D.VI.38 en volgende;
- in Brussel voorziet het BWRO eveneens een vergoedingsregeling voor waardeverminderingen door bepaalde plannen.
Overal zijn de voorwaarden streng: de grond moest vóór het plan werkelijk bebouwbaar zijn en aan een voldoende uitgeruste weg liggen, de aanvraag moet binnen een bepaalde termijn worden ingediend, en de vergoeding dekt slechts een deel van het verlies.
De regels per Gewest
| Gewest | Planschade (grond wordt onbebouwbaar) | Planbaten (grond wordt bebouwbaar) | Waar nagaan |
|---|---|---|---|
| Brussel | Vergoeding voorzien door het BWRO, onder zijn voorwaarden | Geen algemene meerwaardeheffing; de tegenprestatie loopt vooral via de stedenbouwkundige lasten van de vergunning | Stedenbouwkundige inlichtingen, GBP en bijzondere bestemmingsplannen |
| Wallonië | CoDT, artikelen D.VI.38 tot D.VI.43: 20 % van de geactualiseerde aankoopwaarde blijft ten laste van de eigenaar | Geen algemene heffing ten laste van de eigenaar; stedenbouwkundige lasten mogelijk (artikel D.IV.54) | Stedenbouwkundige inlichtingen, gewestplan op WalOnMap |
| Vlaanderen | Planschadevergoeding (VCRO), met eigen voorwaarden en termijnen | Planbatenheffing wanneer een ruimtelijk uitvoeringsplan het perceel meer waard maakt | Stedenbouwkundig uittreksel, plannenregister, Omgevingsloket |
De Vlaamse regels werden meermaals gewijzigd: welke regeling geldt, hangt af van de datum van inwerkingtreding van het betrokken plan en moet geval per geval worden nagegaan.
De Waalse regeling in detail, met een voorbeeld
- de vergoeding is verschuldigd wanneer een plan het bouwen of verkavelen verbiedt op een goed dat bebouwbaar was en aan een voldoende uitgeruste weg lag (artikel D.VI.38);
- de waardevermindering wordt zonder vergoeding gedragen tot twintig procent van de aankoopwaarde van het goed, geactualiseerd en verhoogd volgens artikel D.VI.42;
- een reeks gevallen geeft geen enkel recht (artikel D.VI.39), en de vergoeding kan worden verminderd of geweigerd als de aanvrager andere goederen bezat die van het plan voordeel trokken (artikel D.VI.40);
- het recht op vergoeding ontstaat bij de verkoop van het goed, bij de weigering van een stedenbouwkundige vergunning of verkavelingsvergunning, of bij de afgifte van een negatief stedenbouwkundig attest (artikel D.VI.41);
- de vordering behoort tot de rechtbank van eerste aanleg en verjaart één jaar na het ontstaan van het recht, en uiterlijk tien jaar na de inwerkingtreding van het plan (artikel D.VI.43).
Indicatief voorbeeld. Een grond met een geactualiseerde aankoopwaarde van 100.000 euro is na zijn herbestemming tot agrarisch gebied nog 30.000 euro waard. Het verlies bedraagt 70.000 euro. De eerste 20.000 euro (20 % van 100.000) blijven ten laste van de eigenaar: de vergoeding wordt op hoogstens 50.000 euro berekend, onder voorbehoud van de wettelijke uitsluitingen en verminderingen. Verkoopt de eigenaar de grond, dan doet de verkoop zijn recht ontstaan en begint de termijn van één jaar te lopen.
De heffing op planbaten
Omgekeerd heft Vlaanderen een planbatenheffing wanneer een ruimtelijk uitvoeringsplan een perceel meer waard maakt, bijvoorbeeld door het van agrarisch gebied naar woongebied om te zetten. Ze wordt in principe opeisbaar bij de afgifte van een vergunning of bij de verkoop van het betrokken perceel, volgens de regels van de VCRO. Wie een recent herbestemde grond verkoopt, gaat dus best na of er een heffing openstaat.
Brussel en Wallonië kennen geen vergelijkbare algemene heffing ten laste van de eigenaar: de overheid recupereert een deel van de gecreëerde waarde via de lasten die in de vergunning worden opgelegd (zie stedenbouwkundige lasten).
Wat telt voor de verkoop
- Het recht op vergoeding komt in principe toe aan de eigenaar die de waardevermindering lijdt. Juist de verkoop tegen een lagere prijs van een onbebouwbaar geworden grond kan dat recht doen ontstaan: het compromis moet zeggen of de verkoper het behoudt of aan de koper overdraagt.
- Een openstaande planbatenheffing kan verschuldigd zijn bij de verkoop of de vergunning: het compromis moet bepalen wie ze draagt, en de prijs moet er rekening mee houden.
- Een plan in voorbereiding (openbaar onderzoek, voorontwerp) kan de bebouwbaarheid vóór de akte wijzigen: de koper van een bouwgrond moet daarover worden ingelicht (zie openbaar onderzoek).
Valkuilen
- Een onbebouwbaar geworden grond verkopen zonder het recht op vergoeding voor te behouden, en dan de termijn van één jaar laten verstrijken die vanaf de verkoop loopt (in Wallonië).
- Een grond kopen als « bouwgrond » op basis van een advertentie, zonder de bestemming en de plannen in voorbereiding na te gaan (zie ruimtelijke plannen).
- In Vlaanderen een planbatenheffing vergeten die naar aanleiding van de verkoop of van de door de koper aangevraagde vergunning verschuldigd is.
- Planschade verwarren met onteigening: de inneming voor een weg volgt andere regels (zie onteigening en rooilijn).
In het compromis
- De huidige bestemming van de grond en de gekende plannen in voorbereiding vermelden
- De verkoper vragen of hij een vergoeding heeft aangevraagd of verkregen, of een aanslag heeft ontvangen, en de stukken bijvoegen
- Uitdrukkelijk bepalen wie een eventuele vergoeding geniet (overdracht aan de koper of voorbehoud voor de verkoper) en wie de heffing draagt
- Voor een bouwgrond een opschortende voorwaarde van vergunning of stedenbouwkundig attest voorzien (zie voorwaarde van vergunning)
- Voor een bestaand gebouw in een onbebouwbaar geworden zone: lees de gids zonevreemde woning
Voorbeeld van redactie: « Partijen stellen vast dat de verkochte grond door de herziening van het gewestplan, in werking getreden op 1 maart 2025, in agrarisch gebied werd opgenomen. De verkoper behoudt zich het recht voor op vergoeding van de waardevermindering die uit deze verkoop zou ontstaan; de koper verbindt zich ertoe hem de stukken te bezorgen die voor zijn aanvraag nuttig zijn. »
Veelgestelde vragen
Kan men vergoed worden als zijn grond onbebouwbaar wordt?
Ja, onder bepaalde voorwaarden, in de drie Gewesten: de grond moest bebouwbaar zijn en aan een voldoende uitgeruste weg liggen, de aanvraag moet binnen een bepaalde termijn gebeuren, en de vergoeding dekt slechts een deel van het verlies. De gewestelijke regels moeten geval per geval worden nagegaan.
Welk deel van het verlies wordt in Wallonië vergoed?
Het CoDT laat de waardevermindering tot twintig procent van de geactualiseerde aankoopwaarde onvergoed (artikel D.VI.38). Enkel het overschot kan worden vergoed, onder voorbehoud van de uitsluitingen en verminderingen van de artikelen D.VI.39 en D.VI.40.
Wanneer moet men in Wallonië optreden?
Het recht ontstaat bij de verkoop van het goed, bij de weigering van een vergunning of bij de afgifte van een negatief stedenbouwkundig attest. De vordering verjaart één jaar later, en uiterlijk tien jaar na de inwerkingtreding van het plan (artikel D.VI.43).
Wat is de planbatenheffing?
Een Vlaamse heffing op de meerwaarde die een ruimtelijk uitvoeringsplan aan een perceel geeft. Ze is in principe opeisbaar bij de afgifte van een vergunning of bij de verkoop, volgens de regels van de VCRO.
Wie krijgt de vergoeding als de grond wordt verkocht?
In principe de eigenaar die de waardevermindering lijdt. Omdat de verkoop het recht kan doen ontstaan, moet het compromis zeggen of de verkoper het behoudt of aan de koper overdraagt, om elk geschil te vermijden.
Belasten Brussel en Wallonië planbaten?
Er bestaat geen algemene heffing ten laste van de eigenaar die vergelijkbaar is met de planbatenheffing. De overheid recupereert een deel van de gecreëerde waarde via de stedenbouwkundige lasten in de vergunningen.
Officiële bronnen
- Wallex: Wetboek van Ruimtelijke Ontwikkeling (CoDT), decretaal deel, artikelen D.VI.38 tot D.VI.43
- Codex Vlaanderen: Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening (VCRO), hoofdstuk planschade en planbaten
- Vlaanderen.be: planschadevergoeding
- Vlaanderen.be: planbatenheffing
- Justel: Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO), artikelen 81 en 82 (vergoeding van waardeverminderingen)
Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.